САНА́ТНАЯ ФО́РМА,
нецыклічная форма музычная, якой уласцівы проціпастаўленне дзвюх або некалькіх вобразна-тэматычных сфер, суадносіны якіх грунтуюцца на прынцыпах кантрасту або адрознення, бесперапыннае вобразна-тэматычнае развіццё на аснове прычынна-выніковай сувязі, пэўныя формаўтваральныя танальна-функцыян. суадносіны. Асн. раздзелы С.ф. — экспазіцыя, распрацоўка, рэпрыза — утвараюць 3-часткавую кампазіцыю тыпу ABA. Акрамя асн. раздзелаў часам мае уступ і коду (заключны раздзел). С.ф. выкарыстоўваюць у адной з частак, звычайна 1-й (санатнае алегра), санатна-сімф. цыкла (гл. Санатна-цыклічная форма). Існуе і як форма самаст. твора (1-часткавыя санаты, уверцюры, фантазіі, паэмы і інш.). Форма, у якой замест распрацоўкі эпізод, заснаваны на новай тэме, мае назву С.ф. з эпізодам. Магчыма С.ф. без распрацоўкі (характэрная для оперных уверцюр, павольных частак санатна-сімф. цыклаў і інш.). Кампазіцыйныя прынцыпы С.ф. выкрышталізаваліся на аснове старадаўніх форм. Класічная С.ф. склалася ў творчасці кампазітараў венскай класічнай школы. Пачынаючы з твораў Л.Бетховена, асабліва ў музыцы Р.Шумана, Э.Грыга, Ф.Шапэна, Ф.Ліста, П.Чайкоўскага, А.Скрабіна, С.Рахманінава, С.ф. відазмяняецца ў кампазіцыйных і стылявых параметрах, дынаміцы тэматычнага развіцця, танальных суадносін, формаўтварэння. 20 ст. адзначана фарміраваннем індывідуальных варыянтаў С.ф. (Г.Малер, А.Анегер, Скрабін, С.Пракоф’еў, Дз.Шастаковіч, М.Мяскоўскі, Ю.Юзелюнас, В.Лютаслаўскі, К.Пендарэцкі і інш). У бел. музыцы С.ф. прадстаўлена шматбакова і ў класічных нормах (Л.Абеліёвіч, М Аладаў, А.Багатыроў, Г.Вагнер, Я.Глебаў, В.Залатароў, Ф.Пыталеў, К.Цесакоў, Я.Цікоцкі і інш.), і ў разнастайных сучасных мадыфікацыях (У.Дарохін, В.Кузняцоў, А.Мдывані, Дз.Смольскі, А.Сонін, Р.Сурус і інш.).
Літ.:
Берков В.О. Сонатная форма и строение сонатно-симфонического цикла. М., 1961;
Горюхина Н.А. Эволюция сонатной формы. 2 изд. Киев, 1973;
Бобровский В.П. Функциональные основы музыкальнай формы. М., 1978;
гл. таксама да арт. Форма музычная.
Т.А.Дубкова.
т. 14, с. 144